ALPHA…Directions

14 δισεκατομμύρια χρόνια ιστορίας ... 
σε ένα "επιστημονικό" graphic novel

To ALPHA…Directions του πολύ καλού γερμανού κομίστα Jens Harder είναι μία μυστήρια περίπτωση comics, από αυτές που λατρεύω να παρουσιάζω σε αυτό το blog. Δεν θα το χαρακτήριζες ακριβώς graphic novel, ούτε ακριβώς εικονογραφημένο βιβλίο, ούτε ακριβώς επιστημονικό εγχειρίδιο αλλά ... κάτι ανάμεσα σε όλα αυτά. Ό,τι και να είναι πάντως, κυκλοφόρησε πρώτα στα γαλλικά το 2009 από την εταιρεία Actes Sud, έπειτα στα γερμανικά από την Carlsen και έπειτα στα αγγλικά, αν και η γλώσσα έχει λιγοστή σημασία μιάς και το κείμενο είναι ελάχιστο.

To ALPHA…Directions λοιπόν είναι το 1ο μέρος της υπερ-φιλόδοξης τριλογίας του Harder που έχει στόχο να αποδώσει... ολόκληρη την ιστορία του σύμπαντος ! Το λέει και το όνομά του άλλωστε, του αρέσουν τα δύσκολα. Κι όμως, με τα 2 πρώτα μέρη να έχουν εκδοθεί ήδη (ALPHA…Directions - 2009, ΒΕΤΑ...Civilisations - 2014), και το GAMMA να αναμένεται περίπου το 2020, η προσπάθεια κρίνεται ήδη πολύ επιτυχημένη.

Ο Jens Harder σπούδασε στη σχολή Kunsthochschule (μη με ρωτήσετε τί σημαίνει) στο Βερολίνο, καθώς και στη σχολή καλών τεχνών της Μασσαλίας. Το 1999 συν-ίδρυσε την ομάδα Monogatari, μία κολλεκτίβα καλλιτεχνών που έγινε γνωστή από τη σειρά Comicreportagen (ντοκιμαντέρ σε μορφή comics) που εξέδιδαν απο την περιοχή της Βασιλείας στην Ελβετία. Το "ντοκιμαντερίστικο" αυτό στυλ μάλλον άρεσε στο γερμανό καλλιτέχνη, και το υιοθέτησε και στις μετέπειτα δουλειές του, με πρώτη και καλύτερη τη δουλειά που τον έκανε διάσημο, το πολύ όμορφο graphic novel Leviathan (2003).

Στο... σεμιναριακού επιπέδου, πρωτοποριακό ALPHA…Directions, ο Harder παρασύρει τον αναγνώστη σε ένα κοσμικό, σχεδόν... κινηματογραφικό ταξίδι, ξεκινώντας νανο-δευτερόλεπτα από το Big Bang και διανύοντας τα επόμενα 14 δισεκατομμύρια χρόνια προ-ιστορίας, καταλήγοντας στην εποχή των ανθρώπων. Γινόμαστε θεατές της ραγδαίας επέκτασης του νεαρού σύμπαντος, της γέννησης αστεριών, γαλαξιών και πλανητών, συμπεριλαμβανομένου φυσικά και του δικού μας ηλιακού συστήματος. Μέσα από αμέτρητες αναφορές και πηγές παρμένες από την αρχαιολογία, τις επιστήμες, την ιστορία της τέχνης αλλά και την λαϊκή κουλτούρα (pop culture), ο καλλιτέχνης μας δείχνει βήμα-βήμα τη γέννηση και τη μακρόχρονη βιολογική εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη μας, ολοκληρώνοντας την ιστορία του στην αυγή του ανθρώπινου πολιτισμού, κάτι που εξερεύνησε στο δεύτερο μέρος της τριλογίας του, ΒΕΤΑ...Civilisations.

Χρησιμοποιώντας ένα καθαρά κινηματογραφικό "μοντάζ" που μπορεί να μεταπηδήσει εκατομμύρια χρόνια από το ένα panel στο επόμενο, ο Harder παρεμβάλλει διάφορες αναφορές στην ιστορία της τέχνης - από το διάσημο κύμα του Katsushika Hokusai (The Great Wave of Kanagawa), τις μελέτες των στροβίλων του Leonardo Da Vinci και τη Gertie the Dinosaur του Winsor McCay μέχρι τον Lewis Trondheim και τον Jim Woodring, για να καταδείξει πώς και πόσο έχει επηρρεάσει η προ-ιστορία τη σύγχρονη ζωή και τέχνη. Ασφαλώς και το βιβλίο δε "διαβάζεται" με τον παραδοσιακό τρόπο, σαν ιστορία comics, αλλά περισσότερο σαν εικονογραφημένο εγχειρίδιο με έντονες σουρρεαλιστικές πινελιές. Και σίγουρα, όπως δηλώνει και ο ίδιος ο καλλιτέχνης, "δεν πρόκειται για ένα ακόμη comic με δεινόσαυρους", από τα πάρα πολλά που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια, αν και φυσικά δε λείπει ο γνωστός manga δεινόσαυρος Gon του Masashi Tanaka.

Το credit list για τις εικονογραφήσεις που χρησιμοποίησε ο Harder σαν υλικό είναι απλά τεράστιο, με την εμβληματική δουλειά του Ernst Haeckel για την Κάμβρια περίοδο να ξεχωρίζει, και την παρεμβολή των περίεργων πλασμάτων από το Frank του Jim Woodring δίπλα στις πρωτόγονες τσούχτρες του Haeckel να αποτελεί ένα πολύ έξυπνο παιχνίδι "ακολουθίας" που επαναλαμβάνεται πολλές φορές στις σελίδες του ALPHA. Το αποτέλεσμα είναι ασφαλώς λίγο χαοτικό, τουλάχιστον με τα παραδοσιακά αφηγηματικά κριτήρια, όμως δε θα μπορούσε να είναι αλλιώς όταν μιλάμε για ένα έργο που προσπαθεί να χωρέσει στις σελίδες του ολόκληρη την ιστορία του σύμπαντος. Προσωπικά, μιας και μου αρέσει και το χάος, βρίσκω το αποτέλεσμα άκρως ενδιαφέρον, διδακτικό και καλλιτεχνικά άρτιο, με το υπέροχο, δίχρωμο εικονογραφικό στυλ του καλλιτέχνη να ζωντανεύει όλα αυτά τα περίεργα και γοητευτικά πλάσματα που κατοίκησαν στον πλανήτη μας πολύ πριν απο εμάς.

Leviathan

Ο βασιλιάς του βυθού σε ένα εκπληκτικό,
σιωπηλό graphic novel

Ο Jens Harder είναι ένας γερμανός κομίστας και εικονογράφος με πολύ χαρακτηριστικό και όμορφο καλλιτεχνικό στύλ και πολύ ιδιαίτερη θεματολογία στις δουλειές του. Τον ενδιαφέρει η ιστορία, η φιλοσοφία αλλά και η ζωολογία (κυρίως η προϊστορική και η μυθολογική), και μάλιστα έχει βρεί μία πολύ έξυπνη και λειτουργική "φόρμουλα" για να συνδυάζει όλα του τα ενδιαφέροντα στις σελίδες των comics του. Η δουλειά που τον έκανε γνωστό παγκοσμίως ήταν το εξαιρετικό Alpha Directions (2009), στους κύκλους των ευρωπαϊκών comics όμως το ταλέντο του ήταν ήδη αναγνωρισμένο πολλά χρόνια πρίν, από το επίσης εξαιρετικό Leviathan.

Η σιωπηλή, επιβλητική, υπέροχη ιστορία του για το γιγαντιαίο μυθικό τέρας των ωκεανών κυκλοφόρησε το 2003 από τη γαλλική εταιρεία Éditions de l'An 2 σε μία ασπρόμαυρη έκδοση με σχόλια σε 4 γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά), και αργότερα από την ίδια εταιρεία σε ένα πανέμορφο άσπρο-μαύρο-μπλέ φορμά.

Το Leviathan δεν έχει σαφή υπόθεση ή γενικά αφηγηματική δομή - είναι απλά ένα ταξίδι στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, ειδωμένο μέσα από τα μάτια του φοβερότερου τέρατος της βιβλικής μυθολογίας. Το πρώτο κεφάλαιο, που ονομάζεται “Leviathanology,” είναι μία συλλογή αποσπασμάτων από πηγές όπως ο John Milton, ο Thomas Hobbes και το βιβλίο του Ιώβ από την Παλαιά Διαθήκη, που δίνουν πληροφορίες για την ιστορία του Leviathan, και αναγάγουν το θηρίο σε μία υπερφυσική, μυστικιστική δύναμη θεϊκής προέλευσης. Κάθε επόμενο κεφάλαιο ξεκινάει με ένα απόσπασμα από άλλα βιβλία που ενέπνευσαν τον Harder, όπως π.χ το Moby Dick του Melville (λογικό), με τις κυρίως σελίδες να καλύπτονται από υπέροχες θαλασσογραφίες που απεικονίζουν την τεράστια φάλαινα να παρευρίσκεται σε ορισμένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της ανθρώπινης ιστορίας. Από την κιβωτό του Νώε και τους Βίκινγκς μέχρι τη βύθιση του Τιτανικού και τα σύγχρονα ατομικά υποβρύχια, το τέρας του βυθού είναι πάντα παρόν και, δικαιολογώντας απόλυτα τον τίτλο του, συνήθως σπέρνει τον όλεθρο.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζουν οι πρώτες εικονογραφημένες σελίδες του βιβλίου (π.χ η κάτω αριστερά), στις οποίες παρελαύνει όλη η θαλάσσια τροφική αλυσίδα, με το μικρότερο ψάρι να καταβροχθίζεται διαδοχικά από όλο και μεγαλύτερα, καταλήγοντας φυσικά στο μεγαλύτερο πλάσμα των ωκεανών, το βασιλιά Leviathan. Ένα ακόμη σημείο που μου έκανε μεγάλη εντύπωση είναι όταν το τέρας συναντάει μπροστά του κάθε λογής φανταστικό και υπαρκτό πλάσμα της ιστορίας του κόσμου, και φυσικά πάλι τα καταβροχθίζει όλα, δημιουργώντας έτσι μια μίνι-αλληγορία για τον αδηφάγο χρόνο και την εφημερότητα των πάντων.

Η καλλιτεχνική δουλειά του Jens Harder είναι εξαιρετική, και αυτή η αντικατάσταση των γκρίζων τόνων της 1ης έκδοσης με τους βαθυγάλαζους της 2ης νομίζω οτι ταιριάζει απόλυτα σε μία θαλασσινή ιστορία, προσδίδοντας μάλιστα μία εξωπραγματική αύρα στις υπέροχες εικονογραφήσεις. Οι έντονες μαύρες γραμμές που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης αποδίδουν τέλεια την κίνηση των αντικειμένων μέσα στο υγρό στοιχείο, και έρχονται σε μία πολύ όμορφη αντίθεση με τις πιο ντελικάτες λευκές.

O γερμανός δημιουργός χρησιμοποιεί την έννοια του χρόνου πολύ ελεύθερα, συχνά πηδώντας αιώνες ιστορίας από το ένα panel στο άλλο, όπως π.χ στην κάτω αριστερή εικόνα, όπου η γιγαντιαία φάλαινα καταδύεται, με ένα drakkar των vikings να την παρακολουθεί στην επιφάνεια, ενώ στο βυθό έρχεται αντιμέτωπη με ένα σύγχρονο πολεμικό υποβρύχιο, το οποίο φυσικά καταστρέφει. Τα πάντα σε αυτό το graphic novel είναι μη γραμμικά και ελεύθερα, κάτι που το καθιστά ένα πολύ γοητευτικό μέσα στην αναρχία του "ανάγνωσμα". Φυσικά, η τόση ελευθερία μάλλον δεν αρέσει σε όλους, και αναφέρομαι σε αρκετές κριτικές που διάβασα (όλες αμερικάνικες) που, ενώ παραδέχονταν την αξία της εικονογράφησης, δυσανασχετούσαν έντονα με την έλλειψη πλοκής και συνοχής του σεναρίου. Πραγματικά δεν καταλαβαίνω τη στενομυαλιά κάποιων, οι οποίοι μάλιστα μέσω της θέσης τους έχουν τη δύναμη να επηρρεάζουν τη γνώμη του κοινού. Κρίμα (για αυτούς) κι άδικο (για τον καλλιτέχνη) ! Προσωπικά τη βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα αυτή την έλλειψη.