Der Struwwelpeter (1845)

Το διάσημο (μάλλον διαβόητο) εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο του 1845

Το Der Struwwelpeter του γερμανού Heinrich Hoffmann (1809-1894) είναι ένα ηθικοπλαστικό παιδικό βιβλίο του 1845, περιέχοντας 10 σύντομες ιστορίες 1-3 σελίδων που δείχνουν με ένα μάλλον (σίγουρα) σκληρό τρόπο τί παθαίνουν τα μικρά παιδιά όταν  δεν είναι φρόνιμα. Και φυσικά δε μιλάμε για μια απλή ξυλιά στον πισινό. Σε μορφή σύντομων παραγράφων με ομοιοκαταληξία, περιγράφεται πολύ γλαφυρά πώς τα παιδάκια δαγκώνονται από σκύλους, πέφτουν σε ποτάμια, παρασύρονται από ανεμοθύελλες, βουτιούνται ολόκληρα στο μελάνι, καίγονται ζωντανά (!) και τους ακρωτηριάζουν τους αντίχειρες (!!!). Μάλιστα, ο δημιουργός στον πρόλογό του αναφέρει οτι τα παιδάκια που ήταν κακά, εκτός του οτι δε θα πάρουν δώρο τα Χριστούγεννα, δεν πρόκειται ποτέ να κοιτάξουν αυτό το βιβλίο. Μόνο σε εμένα μοιάζουν πιο πολύ σα βασανιστήρια BDSM παρά σα μέθοδος διαπαιδαγώγησης όλα αυτά ?

Το βιβλίο, ένα από τα πρώτα δείγματα του μέσου που πολύ αργότερα θα ονομαζόταν comics, παίρνει τον τίτλο του από τον ήρωα της πρώτης, μονοσέλιδης ιστορίας, τον απεριποίητο και μισητό από όλους Struwwelpeter (Shock-headed Peter). Μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1848 και έγινε γνωστό σε όλη την Ευρώπη, αποτελώντας εδώ και πάνω από ενάμιση αιώνα κομμάτι της γερμανικής, και δη της ευρωπαϊκής pop κουλτούρας. Έχει γίνει ταινία, θεατρικό έργο, musical και σειρά comics, έχει παρωδηθεί αμέτρητες φορές, έχει εμπνεύσει μουσικές συνθέσεις, ποιήματα και ψυχιατρικές αναλύσεις, έχει γίνει γραμματόσημο, όνομα punk συγκροτήματος, ακόμη και τραγούδι των Rammstein ! Στη Φρανκφούρτη, τη γεννέτειρα του Hoffman, υπάρχει επίσης άγαλμα και μουσείο του Struwwelpeter.

Ο Hoffman δημιούργησε το διάσημο βιβλίο του ως δώρο Χριστουγέννων για τον 3-χρονο γιο του, όταν διαπίστωσε οτι δεν υπήρχαν αρκετά καλά εικονογραφημένα βιβλία για παιδιά. Βεβαίως, δε νομίζω να χάρηκε και πολύ το παιδάκι όταν θα είδε τί πρόκειται να πάθει αν δε φάει τη σούπα του ή αν πιπιλάει τον αντίχειρά του, αλλά αυτό είναι μία άλλη ιστορία. Ενδιαφέρον έχει οτι ο δημιουργός ήταν ψυχίατρος και διευθυντής ψυχιατρικής κλινικής, αλλά και πάλι δε θέλω να σκέφτομαι τί πάθαιναν οι τρόφιμοι όταν δεν ήταν φρόνιμοι. Επίσης, ο πατέρας του ήταν ιδιαίτερα αυστηρός και μάλιστα είχε παντρευτεί την αδελφή της γυναίκας του όταν εκείνη πέθανε και, χωρίς να προσπαθώ να βγάλω κάποιο συμπέρασμα εδώ, νομίζω οτι ο Freud θα έβρισκε αυτές τις λεπτομέρειες πολύ ενδιαφέρουσες.

Ασφαλώς, το DerStruwwelpeter δε μοιάζει σε τίποτα με τα σύγχρονα comics που έχουμε συνηθίσει, αλλά φυσικά μιλάμε για 170 χρόνια πίσω, μία εποχή που το μέσο αυτό της καλλιτεχνικής έκφρασης δε λογιζόταν καν ως ξεχωριστό είδος, και φυσικά δεν είχε πολλά από τα στοιχεία που σήμερα θεωρούμε δεδομένα (panels, διαλόγους, κλπ). Μπορείτε να δείτε ένα αφιέρωμα στο πρώτο σύγχρονο comic, το Histoire de Mr.Vieux Bois (1827) του ελβετού Rodolphe Töpffer, για να κατανοήσετε καλύτερα το στυλ των πρώιμων αυτών δειγμάτων της 9ης τέχνης.

Tο βιβλίο έχει μεταφραστεί, ανατυπωθεί και ανα-εικονογραφηθεί αμέτρητες φορές, με σημαντικότερη περίπτωση τη μετάφραση του μεγάλου άγγλου συγγραφέα Mark Twain (Slovenly Peter, 1891), η οποία θεωρείται η πιο πιστή απόδοση του γερμανικού κειμένου στα αγγλικά. Την εποχή πρίν τον 1ο παγκόσμιο πόλεμο, οι άγγλοι πολιτικοί σχολιαστές στράφηκαν στο Der Struwwelpeter ως υλικό για σάτιρα (προπαγάνδα) εναντίον των γερμανών, των επικείμενων αντιπάλων τους δηλαδή. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και στο 2ο παγκόσμιο πόλεμο, με μερικά πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα όπως το βιβλίο Struwwelhitler: a Nazi story book by Doktor Schrecklichkeit (Λονδίνο, 1941), το εξώφυλλο του οποίου βλέπετε παρακάτω. Υπάρχουν ακόμη και μελέτες που ερευνούν αν υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στο Struwwelpeter και την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, εννοώντας φυσικά την ψυχοσύνθεση του γερμανικού λαού της εποχής που αποτυπώνει το βιβλίο, και όχι το βιβλίο αυτό καθεαυτό.

Πάντως, όσο μακρινά και αντι-παιδαγωγικά μας φαίνονται τα μηνύματα που περνάει αυτό το (όχι και τόσο παιδικό) παιδικό βιβλίο, το σίγουρο είναι οτι έχει επηρρεάσει με πάρα πολλούς τρόπους τη λογοτεχνία και την τέχνη εδώ και πάνω από 170 χρόνια, και σίγουρα η επιρροή και η αμφιλεγόμενη κληρονομιά του θα συνεχίσουν να συζητούνται.

Simon Bisley's Paradise Lost

Ο Simon Bisley εικονογραφεί 
το επικό ποίημα του John Milton

Ο Simon Bisley είναι ένας καταπληκτικός άγγλος εικονογράφος και κομίστας, γνωστός κυρίως για τις εξαιρετικές δουλειές που έκανε στη δεκαετία του '90 για το θρυλικό αγγλικό περιοδικό comics 2000 AD. Εκεί, στο "νηπιαγωγείο" της βρετανικής 9ης τέχνης δούλεψε σε μερικές από τις σημαντικότερες σειρές του περιοδικού, όπως τις ABC Warriors, Judge Dredd και Sláine, προτού τον "ανακαλύψει" η DC και τον στρώσει στη δουλειά στις δικές της σειρές Batman, Hellblazer και Lobo, μεταξύ πολλών άλλων.

Στις πιο διάσημες δουλειές της καριέρας του συγκαταλέγονται τα υπέροχα εξώφυλλα δίσκων που φιλοτέχνησε για τον Glenn Danzig - τα Thrall: Demonsweatlive (1993) και 6:66 Satan's Child (1999), και φυσικά το καλλιτεχνικό αποκορύφωμα της περιόδου του στην 2000 AD, το εμβληματικό, εντυπωσιακό graphic novel Sláine: The Horned God, με το οποίο θα ασχοληθώ εκτενέστερα πολύ σύντομα.

Περιζήτητος καθ'όλη τη διάρκεια της καριέρας του για τα σκοτεινά, καρα-βουτηγμένα στο heavy metal και στη "σατανίλα" εξώφυλλά του, τόσο στο χώρο των comics όσο και της μουσικής, ο Bisley έχει εκδόσει επίσης διάφορα artbooks με εικονογραφήσεις του, ένα εκ των οποίων είναι και το Paradise Lost, που κυκλοφόρησε το 2006 από την εταιρεία Verotik Publishing. Και φυσικά, ο τίτλος δεν προέρχεται από το γνωστό, πάλαι ποτέ death/doom metal συγκρότημα, αλλά από το αριστούργημα του άγγλου ποιητή John Milton, το επικό ποίημα των 10.000 στίχων Paradise Lost, το οποίο εκδόθηκε το 1667 και από το οποίο έχει πάρει το όνομά του και το συγκρότημα. Το μακροσκελές ποίημα, ένα από τα αδιαμφισβήτητα και διαχρονικά αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, διηγείται το μύθο της πτώσεως του Εωσφόρου από τον Παράδεισο, την αποπλάνηση των πρωτοπλάστων με αποτέλεσμα το διωγμό τους από τον κήπο της Εδέμ, και την τελική μεταμόρφωση του πεσμένου αγγέλου στο Σατανά.

Εμπνευσμένος από την κλασική, υπέροχη εικονογράφηση του μεγάλου γάλλου καλλιτέχνη Gustave Doré, ο οποίος το 1866 φιλοτέχνησε 50 ξυλογραφίες από το κλασικό ήδη τότε έργο του Milton, ο Simon Bisley παραθέτει τη δική του, πιό splatter και καφρίλικη εκδοχή του μύθου, διατηρώντας όμως κάποια από τα ρομαντικά και ηρωικά στοιχεία του 19ου αιώνα.

Ωραία σπλατεριά, έτσι ?

Όπως βλέπουμε στις πρώτες 8 εικόνες, ο Bisley "κρατιέται" λίγο, με το εικονογραφικό του ύφος να διατηρεί τον ηρωικό χαρακτήρα του Doré, από τον οποίο ούτως ή άλλως προέρχεται η έμπνευσή του. Στις τελευταίες 6 όμως, όταν ο Σατανάς είναι πλέον άρχοντας της Κόλασης, ο άγγλος καλλιτέχνης αφήνει τη διαστροφική του φαντασία να μεγαλουργήσει, με αποτέλεσμα ένα απολαυστικό όργιο σάρκας και αίματος !

Ας κλείσουμε όμως με λίγο Gustave Doré από το 1866, για να ξεπλύνουμε τη σατανίλα !

Gustave Doré - A fulfilling career (1852)

Μία σύντομη, αυτο-βιογραφική ιστορία comics 
του σπουδαιότερου εικονογράφου του 19ου αιώνα

Τον εξαιρετικό Gustave Doré (1832-1883), τον καλλιτέχνη που έχει εικονογραφήσει με μοναδικό τρόπο τη Θεία Κωμωδία του Dante, τη Βίβλο, το Paradise Lost του John Milton και τόσα άλλα σπουδαία έργα πιστεύω οτι τον γνωρίζουν οι περισσότεροι, και αν το όνομα δε σας θυμίζει κάτι, σίγουρα κάπου θα έχετε δεί μερικές από τις υπέροχες γκραβούρες του. Αυτό που ίσως δε γνωρίζουν πολλοί όμως είναι οτι ο εκπληκτικός αυτός ζωγράφος, ξυλογράφος και γλύπτης είχε ασχοληθεί στην καριέρα του και με το... νεογέννητο και "ταπεινό" τότε μέσο των comics - θυμίζω οτι το πρώτο σύγχρονο comic θεωρείται το Histoire de Mr.Vieux Bois (1827) του ελβετού Rodolphe Töpffer. Ο Doré τύγχανε, και εξακολουθεί να τυγχάνει, μεγάλης εκτίμησης και θαυμασμού για τη σπουδαία ικανότητά του στην εικονογράφηση βιβλίων, όμως ελάχιστα είναι γνωστά για τις εικονογραφημένες ιστορίες που είχε δημιουργήσει με τη συνοδεία κειμένου, ένα μέσο που το 19ο αιώνα δεν είχε αναγνωριστεί καν ως ξεχωριστό είδος καλλιτεχνικής έκφρασης, ούτε φυσικά ονομαστεί.

Δεν είναι καν βέβαιο το πόσες ιστορίες με καρικατούρες (όπως ονόμαζαν τα πρώιμα αυτά comics) δημιούργησε ο μεγάλος γάλλος καλλιτέχνης στην καριέρα του, όμως γνωρίζουμε οτι τις φιλοτέχνησε την περίοδο 1848-1855, δηλαδή ανάμεσα στις ηλικίες των 15 (!!!) και των 22. Τα πρωτόλεια αυτά δείγματα του μέσου που πολύ αργότερα θα ονομαζόταν comics δημοσιεύονταν στη σατιρική εφημερίδα Journal pour Rire (Η εφημερίδα του Γέλιου) του εκδότη Charles Philipon, και είχαν καθαρά χιουμοριστικό χαρακτήρα. Οι ιστορίες του Doré ήταν συνήθως σύντομες, όμως υπήρχαν και μερικές μεσαίου μήκους εξαιρέσεις που εκδόθηκαν σε ξεχωριστά άλμπουμ, όπως οι Les Travaux d'Hercule (1847), Trois Artistes incompris et mécontents (1851), και Les Dés-Agréments d'un Voyage d'Agrément (1851). Το αριστούργημα της "καρικατουριστικής" αυτής περιόδου του καλλιτέχνη όμως είναι αναμφισβήτητα η περίφημη, σατιρική και προπαγανδιστική Histoire Pittoresque, Dramatique et Caricaturale de la Sainte Russie (History of Holy Russia, 1854), που με 125 σελίδες και 500 εικόνες αποτελεί τη μακροσκελέστερη εικονογραφημένη ιστορία του 19ου αιώνα.

Την 4-σέλιδη ιστορία A fulfilling career τη δημιούργησε ο Doré το 1852, σε ηλικία μόλις 20 ετών δηλαδή, και δημοσιεύθηκε και αυτή στη Journal pour Rire. Με επιρροές από τους προγενέστερους δημιουργούς Töpffer, Cham και Nadar, ο γάλλος καλλιτέχνης επιχειρεί μία αποτίμηση της σύντομης τότε καλλιτεχνικής του πορείας, σατιρίζοντας ανελέητα τόσο την κοινωνία της εποχής, όσο και τον εαυτό του. Η σύντομη ιστορία κλείνει με το πολύ σοφό (ιδιαίτερα για ένα 20χρονο παιδαρέλι) συμπέρασμα οτι το πηγαίο ταλέντο πρέπει να καλλιεργηθεί για να εξελιχθεί σε αξιόλογη καλλιτεχνική ικανότητα. Πέρασαν μόλις... 140 χρονάκια για να επανατυπωθεί και να μεταφραστεί η διδακτική αυτή ιστορία στα αγγλικά, στο σπουδαίο περιοδικό RAW του μεγάλου Art Spiegelman, στο τεύχος #3 της δεύτερης περιόδου (1991). Την ιδέα και επιμέλεια του εγχειρήματος είχε ο μεγάλος λάτρης του Doré και ιστορικός της 9ης τέχνης David Kunzle.

Όπως παρατηρούμε στις παραπάνω σελίδες, στα μέσα του 19ου αιώνα δεν υπήρχαν πολλά από τα στοιχεία που σήμερα θεωρούμε δεδομένα στον κόσμο των comics (π.χ τα panels ή τα word balloons), και το κείμενο τοποθετούνταν δίπλα ή κάτω από τις εικόνες, συνοδεύοντας και επεξηγώντας τες. Όμως ήταν αναμφισβήτητα comics, και ο Gustave Doré ήταν ένας από τους πρώτους εκπροσώπους του νέου αυτού είδους.

Το υποτιμημένο σε εγκληματικό βαθμό έργο του Doré στο χώρο των comics και η γενικότερη προσφορά του στην 9η τέχνη μόλις τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να επανεκτιμώνται, αποκαθιστώντας τη φήμη του ως έναν από τους μεγαλύτερους πρωτοπόρους του αγαπημένου μας μέσου. Ενδεικτικό είναι οτι πολλά από τα πρώιμα comics του για τη Journal pour Rire συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά στην έκδοση Gustave Doré - Twelve Comic Strips από τον David Kunzle μόλις τον Ιούλιο του... 2015 (φέτος !!!). Υπήρχαν κάποιες ημιτελείς γαλλικές και γερμανικές εκδόσεις των μεγαλύτερων ιστοριών του, όμως η συγκεκριμένη κυκλοφορία αποτελεί την πρώτη μετάφρασή τους στα αγγλικά. Έλεος ρε παιδιά ! Τουλάχιστον, έστω και ελεεινά και αηδιαστικά αργά, και χάρη στη μεγάλη αφοσίωση του Kunzle, καιρός είναι πια το ευρύ κοινό να μάθει και να εκτιμήσει το άγνωστο έργο ενός σπουδαίου εικονογράφου και... κομίστα !

Histoire de Mr.Vieux Bois

Το πρώτο σύγχρονο comic (1827) !

Το Histoire de Mr.Vieux Bois του ελβετού Rodolphe Töpffer, θεωρείται απο τους ιστορικούς ως το πρώτο δείγμα αυτού που σήμερα ονομάζουμε comics. O Töpffer, γεννημένος στη Γενεύη το 1799 και γιος ζωγράφου, λόγω της κακής του όρασης δε μπόρεσε να ακολουθήσει τα βήματα του πατέρα του, όπως επιθυμούσε, και τελικά έγινε δάσκαλος. Η αγάπη του για την εικονογράφηση όμως διαφαινόταν απο τις καρικατούρες και τις αστείες ιστορίες που σχεδίαζε για να διασκεδάζει τους μαθητές του. Μία απο αυτές τις ιστορίες εξελίχθηκε στην ιστορία του κυρίου Vieux Bois ( κύριος Κουφιοκέφαλος, σε ελεύθερη μετάφραση ), την πρώτη εκδοχή της οποίας έγραψε και σχεδίασε το 1827.

Η εκδοχή αυτή περιελάμβανε 158 panels, μοιρασμένα σε 30 σελίδες, σε μορφή strips των 2 σειρών. Η τεχνική του Töpffer ονομαζόταν αυτογραφία, όμοια της λιθογραφίας, και του επέτρεπε να σχεδιάζει απ'ευθείας πάνω σε ειδικά προετοιμασμένο χαρτί, αντί να χρησιμοποιεί τυπογραφικές πλάκες. Δε χρησιμοποίησε word balloons, μία πρακτική που προϋπήρχε, αλλά θα τελειοποιούταν πολύ αργότερα, στα πρώτα αμερικάνικα comic strips, και έτσι το κείμενο μπήκε κάτω απο τις εικόνες, ανεξάρτητο. Το πρώιμο αυτό comic εκδόθηκε τελικά το 1837 σε 500 υπογεγραμμένα αντίτυπα, ξανασχεδιασμένο, σε strips της μίας σειράς, περιλαμβάνοντας πλέον 198 panels και 88 σελίδες. Έως τότε βεβαίως είχαν εκδοθεί άλλα 2 comics του ελβετού (πρώτου μοντέρνου) κομίστα ( Histoire de M. Jabot - 1833, και Monsieur Crépin - 1837 ), αλλά η ιστορία του κυρίου Vieux Bois προηγείται όσον αφορά τη σύλληψη και υλοποίησή της, ανεξαρτήτως της χρονολογίας έκδοσης, γι'αυτό και θεωρείται το πρώτο σύγχρονο comic. Η δεύτερη έκδοσή του το 1839, με 220 panels, 92 σελίδες και προμετωπίδα είχε τίτλο Les amours de Mr. Vieux Bois ( Οι έρωτες του κυρίου Κουφιοκέφαλου ). Το 1841 κυκλοφόρησε στην Αγγλία, με τίτλο The Adventures of Obadiah Oldbuck, σε 40 σελίδες των 2 σειρών strips, και το 1842, στο ίδιο format και με τον ίδιο τίτλο, έγινε το πρώτο comic που κυκλοφόρησε ποτέ στις ΗΠΑ, στη νεοϋορκέζικη εφημερίδα Brother Jonathan (αν είχατε ακούσει οτι το The Yellow Kid είναι το πρώτο comic strip, μάλλον αναφερόντουσαν στο πρώτο αμερικάνικο comic strip).

Μία ενδιαφέρουσα παράμετρος της όλης υπόθεσης είναι οτι ο άνθρωπος που έπεισε τον Töpffer να εκδόσει τις ιστορίες του ήταν ο μεγάλος γερμανός συγγραφέας Johann Wolfgang von Goethe (Γκαίτε), ο οποίος δήλωνε ενθουσιασμένος με τη δουλειά του, αν και ήταν γνωστή η αντιπάθειά του προς τις καρικατούρες. Ο Γκαίτε έγινε επίσης ο πρώτος κριτικός των comics, δημοσιεύοντας την κριτική του άποψη για τις εικονογραφημένες ιστορίες του Töpffer στην εφημερίδα του Kunst und Alterthum μόλις το 1832, πρίν ακόμα κυκλοφορήσει δηλαδή οποιαδήποτε δουλειά του ελβετού πρωτοπόρου. Αλλά και ο ελβετός έγινε ο πρώτος θεωρητικός των comics όταν, το 1842, εξέδοσε τις ιδέες και τις σκέψεις του για το νέο αυτό είδος, έχοντας διαισθανθεί τις δυνατότητες εξέλιξης και εκμετάλλευσής του, και κυρίως, αναγνωρίζοντάς το ως ένα νέο είδος καλλιτεχνικής έκφρασης. Στο comic δοκίμιό του Understanding Comics, ο θεωρητικός των comics Scott McCloud αναγνωρίζει τον Töpffer ως τον πατέρα των σύγχρονων comics, αφού ήταν ο πρώτος στην Ευρώπη που συνδύασε εικόνες με κείμενο.

Η ιστορία του κυρίου Vieux Bois ξεκινάει με τον ομώνυμο ήρωα να ερωτεύεται κεραυνοβόλα μία ευτραφή κυρία. Αυτή αρχικά αρνείται τον έρωτά του, κι έτσι ο φτωχός αποπειράται να αυτοκτονήσει, αλλά αποτυγχάνει. Προσπαθεί να την κερδίσει ξανά και ξανά, κάνει δεύτερη αποτυχημένη απόπειρα, μονομαχεί με έναν αντίζηλο και κερδίζει. Έπειτα ζητάει το χέρι της καλής του απο τους γονείς της, αυτοί δέχονται, και ο ήρωάς μας πανηγυρίζει έξαλλα, με αποτέλεσμα να συλληφθεί για διατάραξη κοινής ησυχίας. Ο γάμος αναβάλλεται, και η τρίτη του απόπειρα αυτοκτονίας αποτυγχάνει ξανά. Αποφασίζει να ταξιδέψει, πέφτει θύμα ληστών, γίνεται μέλος μιας σέκτας μοναχών αλλά αποδρά και γυρίζει πίσω. Η αγαπημένη του επιτέλους ανταποκρίνεται στα αισθήματά του και το σκάνε μαζί, αλλά οι μοναχοί τον κυνηγάνε και τον φυλακίζουν. Τέταρτη αποτυχημένη απόπειρα, το ξανασκάει με την καλή του, οι μοναχοί τον ανακαλύπτουν αλλά δεν τον πιάνουν, αργεί στο γάμο του, ο γάμος αναβάλλεται ξανά, πέμπτη απόπειρα, τον περνάνε για νεκρό και τον θάβουν, επιστρέφει και τον περνάνε για φάντασμα, και οι θεότρελες περιπέτειες του κυρίου Κουφιοκέφαλου συνεχίζονται στους ίδιους φρενήρεις ρυθμούς μέχρι την ευτυχή κατάληξη και το γάμο του με το αντικείμενο του πόθου του.

Ακολουθεί μία γεύση του πρωτότυπου strip του 1827, και το εξώφυλλο της εφημερίδας Brother Jonathan, της πρώτης αμερικάνικης έκδοσης comics (1842).

 

Links

Rodolphe Töpffer @ wikipedia
Rodolphe Töpffer @ web.archive
Histoire de M. Vieux Bois @ wikipedia
Les Amours de Monsieur Vieux-Bois (1827 - γαλλικά)
Vieux Bois Synopsis
Obadiah Oldbuck @ toonopedia