Citizen 13660

Μία αυτο-βιογραφική μαρτυρία μίας άγνωστης πτυχής του 2ου παγκοσμίου πολέμου

Η Miné Okubo (1912-2001) ήταν μία αμερικανίδα καλλιτέχνις με ασιατική καταγωγή, μία από τους 80.000 nisei - γιαπωνεζο-αμερικάνοι δεύτερης γενιάς, γεννημένοι στις Η.Π.Α και με αμερικανική υπηκοότητα - που ζούσαν στην πολιτεία της Καλιφόρνια. Δηλαδή, κανονική αμερικανίδα πολίτης. Και ο λόγος που αναφέρομαι τόσο πολύ στην καταγωγή και υπηκοότητά της δεν είναι οτι έπιασα δουλειά στο ληξιαρχείο, αλλά οτι ακριβώς αυτή η καταγωγή της είναι υπεύθυνη για μία μεγάλη περιπέτεια που έζησε στη ζωή της, αλλά και για το παρόν βιβλίο.

Όλα ξεκίνησαν στις 7 Δεκεμβρίου του 1941, με την επίθεση της αυτοκρατορικής ακόμη τότε Ιαπωνίας στον αμερικάνικο στόλο του Pearl Harbor. Η επίθεση αυτή σηματοδότησε την εμπλοκή των Η.Π.Α στο 2ο παγκόσμιο πόλεμο με το πλευρό των συμμάχων, με τις γνωστές επακόλουθες μάχες στο νότιο Ειρηνικό. Αυτό που δεν είναι ιδιαιτέρως γνωστό όμως είναι οτι 3 μήνες μετά το Pearl Harbor, το Φεβρουάριο του 1942, ο αμερικανός πρόεδρος Roosevelt διέταξε τον εγκλεισμό 110.000 ανθρώπων ιαπωνικής καταγωγής (τα 2/3 των οποίων ήταν αμερικανοί πολίτες) σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το χρονικό αυτού του εγκλεισμού της δημιουργού είναι το βιβλίο Citizen 13660.

Στις 24 Απριλίου του 1942 λοιπόν, 5 μήνες μετά το Pearl Harbor και 2 μήνες μετά την εντολή του Roosevelt, η Miné Okubo και ο αδελφός της Toku μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Tanforan Assembly Center στην Καλιφόρνια, όπου τους δόθηκε ο οικογενειακός αριθμός μητρώου 13660. Τα δύο αδέλφια, γεννημένα και τα δύο στην Καλιφόρνια και απόφοιτοι του ονομαστού πανεπιστημίου του Berkeley, διέμειναν για 6 μήνες εκεί, σε ειδικά "διαμορφωμένους" στάβλους, πρίν μεταφερθούν σε ένα άλλο στρατόπεδο, το Topaz Relocation Center στη Utah, όπου παρέμειναν για άλλο ενάμιση χρόνο. Πάντα με το μπλοκάκι ιχνογραφίας της στο χέρι, έχοντας πάρει Master στις καλές τέχνες (λες και υπάρχουν και κακές - άσχετο) από το Berkeley, η Miné φιλοτέχνησε πάνω από 2.000 σκίτσα της καθημερινότητας των εγκλείστων στα στρατόπεδα, 197 από τα οποία συνέθεσαν το διάσημο βιβλίο της.

Τις εικόνες συνοδεύουν μικρά, επεξηγηματικά κείμενα της δημιουργού που περιγράφουν χωρίς πικρία ή θυμό τις ταπεινώσεις, τις κακουχίες και τις απαγορεύσεις της καθημερινής ζωής σε μια φυλακή. Οι συνθήκες δεν ήταν ιδιαίτερα άσχημες, και δεν υπάρχει ασφαλώς καμία σύγκριση αυτών των στρατοπέδων συγκέντρωσης με τις φρικαλεότητες των γερμαναράδων κατά των εβραίων την ίδια περίοδο, όμως, επίσης ασφαλώς, οποιεσδήποτε και αν είναι οι συνθήκες, η στέρηση της ελευθερίας δε μπορεί ποτέ να είναι ευχάριστη. Η Okubo ποτέ δεν εκφράζεται κατά των δεσμοφυλάκων της και υπομένει στωικά τη δοκιμασία του εγκλεισμού της - τις ημερήσιες αναφορές, την απαγόρευση κυκλοφορίας, την έλλειψη ιδιωτικού χώρου αλλά και βασικών αγαθών. Συγχρόνως, προσπαθεί όπως και οι υπόλοιποι τρόφιμοι να διατηρήσει μία αίσθηση "κανονικής" ζωής, διδάσκοντας τέχνη στα μικρά παιδιά. Μάλιστα στο βιβλίο υπάρχουν διάσπαρτες και κάποιες πινελιές χιούμορ που ελαφραίνουν την ανάγνωση ενός εξ'ορισμού "βαριού" κειμένου.

Το 1944, δύο χρόνια μετά τη φυλάκισή της, η Miné Okubo απελευθερώθηκε. Ο αδελφός της είχε φύγει νωρίτερα, μέσω μίας σχετικής "άδειας" που επέτρεπε την έξοδο σε όσους ήθελαν να εργαστούν σε εργοστάσιο ή να γίνουν στρατιώτες. Η καλλιτέχνης μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και άρχισε να επεξεργάζεται το υλικό που θα συνέθετε το αυτο-βιογραφικό βιβλίο της. Το Citizen 13660 κυκλοφόρησε το 1946 και σημείωσε τεράστια επιτυχία, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με την έκδοσή του να μην έχει σταματήσει καθόλου. Αποτελεί διαχρονικό best-seller και διδάσκεται σε πανεπιστημιακά μαθήματα σε πολλές από τις Η.Π.Α.

Το 1980, μετά από πιέσεις της οργάνωσης Japanese American Citizens League και άλλων οργανισμών, ο τότε πρόεδρος των Η.Π.Α Jimmy Carter διέταξε να διερευνηθεί αν υπήρχε σοβαρός λόγος που να δικαιολογούσε τον εγκλεισμό των γιαπωνεζο-αμερικάνων τον καιρό του 2ου παγκοσμίου πολέμου. Το αποτέλεσμα της έρευνας ήταν αποκαλυπτικό - Η διαταγή του Roosevelt για τη μαζική αυτή μετατόπιση και φυλάκιση πληθυσμών δεν ήταν ζήτημα εθνικής ασφάλειας αλλά είχε φυλετικά αίτια ! Ο ρατσισμός και οι διακρίσεις των λευκών της πολιτείας της Καλιφόρνια έναντι των πρόσφατα εγκατεστημένων εκεί ιαπώνων οδήγησαν στη φυλάκισή τους, και όχι το γεγονός ότι παρουσίαζαν κάποια στρατιωτική απειλή. Η Miné Okubo κατέθεσε και η ίδια στην επιτροπή που ερευνούσε το θέμα, και μάλιστα παρουσίασε και το ήδη διάσημο τότε βιβλίο της.

Το 1988, ο πρόεδρος Ronald Reagan υπέγραψε μία διάταξη που ζητούσε επισίμως συγνώμη για τον εγκλεισμό των γιαπωνεζο-αμερικάνων εκ μέρους της αμερικάνικης κυβέρνησης, και όριζε αποζημίωση ύψους 20.000 δολαρίων για κάθε τρόφιμο των στρατοπέδων. Όντως πληρώθηκαν 1.6 δισεκατομμύρια δολάρια σε 82.000 αμερικανούς πολίτες ιαπωνικής καταγωγής που είχαν φυλακιστεί, ή τους κληρονόμους τους σε περίπτωση που δε ζούσαν. Η διάταξη παραδεχόταν οτι οι κυβερνητικές πράξεις του 1942 βασίζονταν στις φυλετικές διακρίσεις, σε υστερία λόγω του πολέμου και σε αποτυχία της πολιτικής ηγεσίας.

Σύντομο βιογραφικό της καλλιτέχνιδος

Η Miné Okubo γεννήθηκε στο Riverside της Καλιφόρνια το 1912 και έλαβε το πτυχίο Master of Fine Arts από το πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνια το 1938. Μετά την αποφοίτησή της πέρασε 2 χρόνια ταξιδεύοντας στη Γαλλία και την Ιταλία, όπου γνώρισε την ευρωπαϊκή τέχνη της εποχής και εξελίχθηκε ως καλλιτέχνις. Στο Παρίσι μαθήτευσε κοντά στο διάσημο avant-garde ζωγράφο Fernand Léger, και όταν γύρισε στις Η.Π.Α συνεργάστηκε με το μεξικανό ζωγράφο και τοιχογράφο Diego Rivera (ο σύντροφος της Frida Kahlo) στο San Francisco. Μετά τον εγκλεισμό της (1942-1944) και την έκδοση του Citizen 13660 (1946), έλαβε μεγάλης αναγνώρισης και παρέμεινε στη Νέα Υόρκη δουλεύοντας ως εικονογράφος μέχρι το θάνατό της το 2001.


Για επίλογο άφησα μία μικρή κριτική της διάσημης συγγραφέος Pearl Buck για το βιβλίο

"[Mine Okubo] took her months of life in the concentration camp and made it the material for this amusing, heart-breaking book...The moral is never expressed, but the wry pictures and the scanty words make the reader laugh - and if he is an American too - blush." - Pearl Buck

World War 3 illustrated

Ο 3ος Παγκόσμιος ... έχει ήδη αρχίσει !

Το World War 3 illustrated είναι ένα αμερικάνικο περιοδικό comics με έδρα τη Νέα Υόρκη που εκδίδεται με συχνότητα 2 ή 3 φορές το χρόνο από το 1979 που ιδρύθηκε. Εμπνευστές του ήταν οι πολιτικοί ακτιβιστές και κομίστες Peter Kuper και Seth Tobocman, με την κολλεκτίβα να μεγαλώνει πολύ γρήγορα τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, και να περιλαμβάνει ονόματα όπως οι Sabrina Jones, Eric Drooker, Mac McGill, Spain Rodriguez, Sue Coe, Scott Cunningham, Kevin Pyle, Nicole Schulman, Susan Wilmarth, Paula Hewitt, Ethan Heitner, Hilary Allison, και πολλούς άλλους.

Το WW 3 illustrated ήταν ανάμεσα στα πρώτα αμερικάνικα περιοδικά που αντιμετώπισαν τα comics ως μέσο πολιτικής δημοσιογραφίας και κοινωνικού σχολιασμού, ως ένα εργαλείο έκφρασης προσωπικών πεποιθήσεων και προβληματισμών. Οι συντελεστές του δεν επιχείρησαν ποτέ να κρύψουν τις αριστερές τους καταβολές, κάτι που αποτελεί γενναία στάση σε μία χώρα όπου αριστερός σημαίνει κομμουνιστής, και άρα "εχθρός του κράτους".

Το World War 3 illustrated δε μιλάει για κάποιον επικείμενο, μεγάλο πόλεμο, αλλά για πολλούς, μικρούς πολέμους που συντελούνται καθημερινά έξω από την πόρτα μας σε μικρότερη ή μεγαλύτερη κλίμακα, χωρίς πολλές φορές να τους αντιλαμβανόμαστε, ή να ενδιαφερόμαστε καν.

Από την αρπαγή των σπιτιών φτωχών οικογενειών από μεγαλοκτηματίες και τα δικαιώματα των γυναικών και των μαύρων, μέχρι τη μάχη της καλλιτεχνικής ελευθερίας με τη λογοκρισία και τους πολέμους του πετρελαίου στο Ιράκ, το WW3 βρίσκεται εδώ και 35 χρόνια στην πρώτη γραμμή για να καταγγείλει τις κάθε λογής αδικίες και να πάρει το μέρος κάθε λογής μειονότητας. Η καταστροφή του περιβάλλοντος, η άσχημη πλευρά της παγκοσμιοποίησης, ο ρατσισμός κάθε μορφής, τα εργατικά δικαιώματα και οι συνεχιζόμενοι πόλεμοι ανά τον κόσμο (π.χ Παλαιστίνη) είναι μερικά θέματα που επανέρχονται τακτικά στις σελίδες του περιοδικού, με τα πολλά μικρά ή μεγάλα προβλήματα που διαρκώς ανακύπτουν (π.χ 11η Σεπτεμβρίου 2001, τυφώνας Κατρίνα, εξέγερση των μαύρων το 2014 στην Αμερική) να συμπληρώνουν το θεματικό μενού του μαχητικού αυτού comics "μανιφέστου".

Οι ίδιοι οι συντελεστές του περιοδικού περιγράφουν την προσπάθειά τους ως "μία κολλεκτίβα εθελοντών καλλιτεχνών, αποτελούμενη και από πρωτάρηδες αλλά και από καταξιωμένους επαγγελματίες, οι οποίοι χρησιμοποιούν μαχητικά, συγκρουσιακά comics για να λάμψουν λίγη πραγματικότητα στο φανταστικό κόσμο της αμερικανικής κλεπτοκρατίας." (Μου άρεσε πολύ σα λέξη η κλεπτοκρατία). Αυτονόητο είναι φυσικά οτι δίνεται απόλυτη καλλιτεχνική ελευθερία στους καλλιτέχνες ως προς το αντικείμενο αλλά και το ύφος των δουλειών που συνεισφέρουν, με πρώτους υπέρμαχους αυτής της φιλοσοφίας τους ίδιους τους ιδρυτές - "αρχισυντάκτες", Kuper και Tobocman. Ένα από τα αξιολογότερα χαρακτηριστικά του περιοδικού είναι επίσης το οτι επιζητεί συνεργασίες με δημιουργούς από άλλες χώρες, έτσι ώστε να ακούγεται και η εκ των έσω φωνή μειονοτήτων και λαών που αλλιώς δε θα είχαν πολλές ευκαιρίες να επικοινωνήσουν την άποψή τους με το δυτικό κόσμο.

Ασφαλώς και το περιεχόμενο του WW3 συνιστά προπαγάνδα, μιας και η προπαγάνδα ορίζεται ως "μία μορφή επικοινωνίας που στοχεύει στο να επηρρεάσει τη συμπεριφορά ενός πληθυσμού απέναντι σε ένα σκοπό ή μία άποψη", αλλά φυσικά μιλάμε για καλή μορφή προπαγάνδας που προσπαθεί να ανοίξει τα μάτια του κοινού, και όχι να το παραπλανήσει όπως κάνει π.χ μία διαφημιστική ή προεκλογική καμπάνια.

Τον Ιούλιο του 2014 κυκλοφόρησε από την εταιρεία PM Press και μία ανθολογία 320 σελίδων που συγκεντρώνει σε θεματικές ενότητες (π.χ  New World Empire, Promised Land) μερικές από τις καλύτερες σύντομες ιστορίες που έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεί στο World War 3 illustrated, από το 1979 έως το 2014. Ο Joe Sacco, ο σημαντικότερος "πολεμικός ανταποκριτής" του κόσμου των comics απουσιάζει παραδόξως από το εσωτερικό του βιβλίου, συνεισέφερε όμως μία σύντομη παρουσίαση που έχει τυπωθεί πάνω στο όμορφο εξώφυλλο του Eric Drooker που έχω παραθέσει. "Το World War 3 έχει παραμείνει στα χαρακώματα για δεκαετίες. Δεν υπάρχει καλύτερο μέρος για να δείτε πώς οι ζωγραφιές μπορούν να συνδυαστούν αποτελεσματικά με την πολιτική από αυτή τη γιγαντιαία και υπέροχη συλλογή."

Οι ιδρυτές του WW3 illustrated

Ο Peter Kuper είναι συνιδρυτής και μέλος του συμβουλίου αρχισυνταξίας του πολιτικού περιοδικού comics World War 3 Illustrated. Είναι επίσης δάσκαλος, έχοντας διδάξει στο New York’s School of Visual Arts και το Parsons, the New School for Design. Στο χώρο των comics είναι γνωστός περισσότερο για τη συνέχιση του κλασικού comic strip Spy vs. Spy στο Mad magazine από το 1997 (το αυθεντικό είναι του Antonio Prohias), και αρκετές εικονογραφήσεις εξωφύλλων στα περιοδικά Newsweek και Time. Τα πιο ονομαστά graphic novels του είναι τα The System, Stop Forgetting To Remember, Speechless, Sticks and Stones, και Diario de Oaxaca: A Sketchbook Journal of Two Years in Mexico. Έχει επίσης μεταφέρει σε comics το The Jungle του Upton Sinclair και πολλά έργα του Franz Kafka, συμπεριλαμβανομένου και του περίφημου The Metamorphosis. Ζεί στη Νέα Υόρκη.

Ο Seth Tobocman είναι συνιδρυτής του πολιτικού περιοδικού comics World War 3 Illustrated. Δημιουργός των graphic books Portraits of Israelis and Palestinians, Understanding the Crash, και You Don’t Have to Fuck People Over to Survive, έχει συμμετάσχει σε εκθέσεις στα ABC No Rio, Exit Art, the Museum of Modern Art και New Museum of Contemporary Art. Οι εικονογραφήσεις του έχουν δημοσιευθεί σε πολλά έντυπα μέσα, συμπεριλαμβανομένων και των New York Times. Ζεί επίσης στη Νέα Υόρκη.

Πολλές από τις ιστορίες του WW3 έχουν συμπεριληφθεί και στην πολύ καλή ανθολογία Wobblies - Μία Εικονογραφημένη ιστορία των Βιομηχανικών Εργατών του Κόσμου που κυκλοφόρησε το 2007 μεταφρασμένη στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΚΨΜ.

Σε κάποια επόμενη ανάρτηση στο εγγύς μέλλον θα παρουσιάσω 2-3 από τις καλύτερες σύντομες ιστορίες που έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεί στο World War 3 illustrated. Μέχρι τότε, Hasta la victoria siempre, Venceremos και άλλα τέτοια σχετικά. Ακτιβιστές και τζιχαντιστές των comics όλου του κόσμου ενωθείτε !

Planet of the Jap - Suehiro Maruo

Τί θα γινόταν αν η Ιαπωνία είχε κερδίσει 
το 2ο παγκόσμιο πόλεμο ?

Ένα ακραίο, προκλητικό και άκρως αμφιλεγόμενο έργο από μία cult φιγούρα των manga

Ο Suehiro Maruo είναι ίσως ο πιο ακραίος και ο πιο προκλητικός καλλιτέχνης που έχει ασχοληθεί ποτέ με τα comics ! Σίγουρα ένας από τους πιο διεστραμμένους, ασφαλώς ένας από τους πιο αηδιαστικούς, οπωσδήποτε ένας από τους πιο βίαιους, αλλά και... αναμφισβήτητα ένας από τους πιο ταλαντούχους.

Ανάμεσα στις πολλές δουλειές του... εκκεντρικού - για να το πούμε ευγενικά - mangaka που προκαλούν τις αισθήσεις και την αισθητική μας με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ξεχωριστή θέση κατέχει η σύντομη, 26-σέλιδη ιστορία Planet of the Jap (Nihonjin no wakusei, 1985), που κυκλοφόρησε στη συλλογή σύντομων ιστοριών Paranoia Star και αργότερα στην περίφημη αγγλόφωνη ανθολογία Comics Underground Japan (1996), από όπου το έμαθαν και οι δυτικοί αναγνώστες (όχι προς μεγάλη τους χαρά είναι αλήθεια).

...
Eπικεντρώνοντας την προσοχή του στην Αμερική, κύριο αντίπαλο της Ιαπωνίας στη μάχη του Ειρηνικού, το Planet of the Jap παρουσιάζει με ιδιαίτερη γραφικότητα και παραστατικότητα τί θα συνέβαινε αν η Ιαπωνία είχε κερδίσει το 2ο παγκόσμιο πόλεμο, σε ένα κλασικό παράδειγμα του λογοτεχνικού υπο-είδους που ονομάζεται εναλλακτική ιστορία. Συγκεκριμένα, με απαρχή την επίθεση στο Pearl Harbor (8 Δεκεμβρίου 1941) τα γεγονότα του πολέμου αντιστρέφονται, με τους ιάπωνες στρατιώτες να προελαύνουν σε Ευρώπη και Αμερική, να ρίχνουν 2 πυρηνικές βόμβες στο Los Angeles (6 Αυγούστου 1945) και το San Fransisco (9 Αυγούστου 1945) και να καταστρέφουν τα πολιτιστικά σύμβολα των Η.Π.Α, βιάζοντας και δολοφονώντας τους κατοίκους με πρωτοφανή αγριότητα. Ο πρωθυπουργός Hideki Tōjō επιθεωρεί την κατεχόμενη πρώην υπερδύναμη, οι αμερικανοί στρατιωτικοί ηγέτες αποκεφαλίζονται τελετουργικά και η σημαία του ανατέλλοντος ηλίου κυματίζει πάνω στο κατεστραμμένο άγαλμα της Ελευθερίας.

Αυτή η εικόνα όμως με το  κατεστραμμένο σύμβολο του αμερικανικού πολιτισμού αποδεικνύει οτι το αμφιλεγόμενο έργο του Maruo είναι κάτι παραπάνω από μία εθνικιστική έξαρση, όπως έχει κατηγορηθεί μανιασμένα - όσο και λανθασμένα - από το δυτικό κόσμο. Η συγκεκριμένη εικόνα παραπέμπει απ'ευθείας στη γνωστή δυστοπική ταινία Planet of the Apes, υποψιάζοντας τον έξυπνο αναγνώστη οτι αν ξεπεράσει την ακραία βία που πρωταγωνιστεί, υπάρχουν πολλά κρυφά μηνύματα που περιμένουν να τα ανακαλύψει. Εκτός λοιπόν από μία βίαιη παρωδία του Πλανήτη των πιθήκων, ο Πλανήτης των ιαπώνων αποτελεί αναμφισβήτητα ένα πολιτικό έργο, μία δριμύτατη κριτική στον υποβόσκοντα εθνικισμό και ιμπεριαλισμό της ηγεσίας αλλά και των κατοίκων της ασιατικής χώρας, μία μελέτη πάνω στην αποτρόπαια βία του πολέμου και του φασισμού. Και η παρουσίαση αυτής της βίας με τόσο γραφικό και in your face τρόπο είναι μία απολύτως ηθελημένη επιλογή που καθιστά το μήνυμα του Maruo ακόμη πιο αποτελεσματικό. Στην ουσία πρόκειται για ένα αντιπολεμικό έργο, αρκεί φυσικά να έχει κάποιος ανοιχτά τα μάτια του και το μυαλό του ώστε να το αντιληφθεί, προσπερνώντας το προφανές.

Ασφαλώς βεβαίως, δε μπορούμε να κατηγορήσουμε όποιον δεν καταφέρνει να ξεπεράσει το αρχικό σοκ των εικόνων του Maruo, μιας και η σύντομη αυτή ιστορία του είναι φτιαγμένη με ξεκάθαρο σκοπό να σοκάρει, από την πρώτη έως την τελευταία εικόνα. Από το εξώφυλλο που παρουσιάζει έναν ιάπωνα να χαιρετάει φασιστικά ενώ είναι καθισμένος σε ένα πολεμικό άρμα, με το κανόνι που... στάζει υγρά να αντικαθιστά το πέος του, μέχρι την τελευταία σελίδα που απεικονίζει τον αυτοκράτορα Hirohito δίπλα σε λεζάντες όπως "Η Ιαπωνία παραμένει η δυνατότερη χώρα στον κόσμο" και "Μην ξεγελιέστε, η Ιαπωνία δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα ηττημένο έθνος".

Το Planet of the Jap προκάλεσε πρωτοφανή αίσθηση όταν έγινε διαθέσιμο για το δυτικό κοινό μέσω της ανθολογίας Comics Underground Japan (1996), παρουσιαζόμενο ως μία εθνικιστική φαντασίωση και ένα απωθημένο της πάλαι ποτέ κραταιάς και ιμπεριαλιστικής αυτοκρατορίας της Ιαπωνίας. Αποτέλεσε αντικείμενο σε κοινωνικο-πολιτικές μελέτες όπως τα βιβλία Manga and the Representation of Japanese History (Roman Rosenbaum) και Perversion and Modern Japan: Psychoanalysis, Literature, Culture (Nina Cornyetz, J. Keith Vincent), και μετέτρεψε εν μία νυκτί τον Suehiro Maruo σε cult, αμφιλεγόμενη και μισητή φιγούρα στα μάτια των αμερικανών.

Ταυτόχρονα όμως, παρότρυνε αρκετούς περίεργους δυτικούς να ψάξουν την πολύ μεγάλη (και σε μέγεθος και σε αξία) παραγωγή του, με τους λιγότερο "ευαίσθητους" και περισσότερο "ακραίους" από αυτούς να μετατρέπονται σε φανατικούς θαυμαστές του. Και με τους πιο ανοιχτόμυαλους να χαιρετίζουν το Planet of the Jap ως μία ηχηρή αντιπολεμική κραυγή, παρά ως ένα εθνικιστικό ντελίριο. Όπως πάντα, εξαρτάται από ποιά σκοπιά θέλουμε να το δούμε.