Katsuhiro Otomo - Memories

Μία σύντομη, υπέροχη sci-fi ιστορία 
από το δημιουργό του AKIRA

Ο Katsuhiro Otomo, ο οποίος πρόσφατα τιμήθηκε και με το μεγάλο βραβείο του φεστιβάλ της Angoulême, είναι ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς manga των τελευταίων δεκαετιών, αλλά και συνολικά της ιστορίας των ιαπωνικών και των παγκόσμιων comics.

Έχοντας ως κορυφαία δουλειά το επικό αριστούργημα επιστημονικής φαντασίας AKIRA, το οποίο αποτελεί σημείο αναφοράς στην ιστορία των manga αλλά και των anime, πολλές φορές ξεχνάμε οτι ο Otomo έχει και άλλα αξιόλογα έργα στο ενεργητικό του. Εκτός από την εξαιρετική sci-fi σειρά Domu, που θεωρείται (δικαίως) η δεύτερη καλύτερη δουλειά του, έχει και πολλές σύντομες ιστορίες.

Την 29-σέλιδη ιστορία Kanojo no Omoide (Memories of her) τη δημιούργησε ο Otomo το 1980, και συμπεριελήφθη και στην ομώνυμη συλλογή σύντομων ιστοριών του καλλιτέχνη που εκδόθηκε το 1990. Το 1992 κυκλοφόρησε και στα αγγλικά σε ένα one-shot τεύχος από τη θυγατρική της Marvel, Epic Comics, και μάλιστα με όμορφα χρώματα από τον Steve Oliff.

Η ιστορία μας ξεκινάει όταν τρείς πιλότοι ενός μικρού διαστημικού σκάφους αναλαμβάνουν την επικίνδυνη δουλειά να καθαρίσουν ένα τμήμα μίας αχανούς περιοχής με διαστημικά σκουπίδια που έχει καταλλήλως ονομαστεί Sargasso από τη γεμάτη μυστήριο και σκουπίδια (φύκια) θάλασσα των Σαργασσών στον Ατλαντικό ωκεανό. Εισερχόμενοι στην περιοχή που έχει ένα ισχυρότατο και πολύ επικίνδυνο για τα συστήματα του σκάφους μαγνητικό πεδίο, οι πιλότοι λαμβάνουν ένα μυστηριώδες ηχητικό σήμα. Δεν είναι SOS, αλλά... μουσική! Και συγκεκριμένα είναι η μπαλάντα Moonlight Serenade του Glenn Miller, την οποία (παραδόξως) αναγνωρίζουν αμέσως. Πλησιάζοντας την πηγή του σήματος ανακαλύπτουν έκπληκτοι οτι προέρχεται...

SPOILER ALERT ! 
Η συνέχεια της περιγραφής της ιστορίας περιέχει spoilers. Σκεφτείτε καλά αν θέλετε να τη διαβάσετε εδώ, ή αν θέλετε να διαβάσετε την κανονική ιστορία. Εγώ θα πρότεινα το δεύτερο.

Πλησιάζοντας την πηγή του σήματος ανακαλύπτουν έκπληκτοι οτι προέρχεται από έναν τεράστιο σχηματισμό ενωμένων διαστημικών κομματιών σε σχήμα τριαντάφυλλου (!!!) που ταξιδεύει φαινομενικά ακυβέρνητος στο διάστημα. Οι δύο από τους τρείς πιλότους εισέρχονται στο μυστηριώδες σκάφος, όπου τους περιμένει μία ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη. Το εσωτερικό του σκάφους είναι διακοσμημένο σαν πολυτελής έπαυλη της βικτωριανής εποχής (1837-1901), με επίσημη αίθουσα για τσάι και μία τεράστια βιβλιοθήκη. Όλα όμως δείχνουν ψεύτικα, απλώς τοποθετημένα εκεί για να θυμίζουν κάτι. Στο σκάφος υπάρχουν επίσης πολλά ρομπότ υπηρεσίας που λειτουργούν ακόμη, και πληροφορούν επανειλημμένως τους αποσβολωμένους πιλότους οτι "η κυρία κοιμάται και δεν πρέπει να ενοχληθεί". Ερευνώντας το σκάφος και μην έχοντας ακόμη συναντήσει κάποιο ζωντανό ον, οι δύο άνδρες πλησιάζουν ένα κλειστό δωμάτιο που μοιάζει να είναι η κρεβατοκάμαρα της μυστηριώδους κυρίας. Εξουδετερώνοντας το όχι και τόσο φιλικό ρομπότ που έστεκε φύλακας, εισέρχονται με προσοχή στο δωμάτιο.... Εεεε, εδώ στοπ!

Η υπέροχη αυτή ιστορία περιβάλλεται από μία απίστευτη αίσθηση μυστηρίου και αγωνίας. Όσο οι πιλότοι περιπλανιώνται μέσα στο μυστηριώδες σκάφος αναρωτιέσαι τί ή ποιόν θα συναντήσουν μπροστά τους την επόμενη στιγμή. Ποιά είναι η προέλευση του τόσο παράξενου αυτού δημιουργήματος και, ακόμη σημαντικότερο, ποιός είναι ο σκοπός του ? Ο Otomo, σαν εξαιρετικός storyteller που είναι, δίνει στον αναγνώστη λιγοστές ενδείξεις ως προς τί κρύβεται μέσα στο γιγαντίαιο σκάφος, κλιμακώνει βασανιστικά την αγωνία σαν άλλος Hitchcock, και αφήνει το τέλος της ιστορίας του ηθελημένα ανοιχτό σε ερμηνείες, μία σεναριακή πρακτική που προσωπικά λατρεύω, τόσο στα comics όσο και στον κινηματογράφο. Εκτός όμως από την επιρροή του μεγάλου άγγλου σκηνοθέτη, το Memories είναι εμφανώς επηρρεασμένο και από ένα μεγάλο αμερικανό σκηνοθέτη, τον τεράστιο Stanley Kubrick. Οι ομοιότητες με το αριστουργηματικό 2001: A Space Odyssey του Kubrick είναι πολλές, τόσο στο σεναριακό όσο και στο εικαστικό κομμάτι, με το εσωτερικό της έπαυλης να θυμίζει αρκετά το αντίστοιχο σκηνικό από την Οδύσσεια, και με την ίδια απόκοσμη αύρα να πλανιέται στον αέρα.

Το 1995, ο Katsuhiro Otomo μετέφερε την ιστορία και στη μεγάλη οθόνη, ως το πρώτο από τα τρία μέρη της animated ταινίας με τίτλο... Memories !  Όπως και στο Akira, το anime παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από το manga στο σενάριο, κατορθώνοντας όμως να διατηρήσει αυτή την υπέροχη αύρα μυστηρίου που έχω λυσσάξει τόση ώρα να αναφέρω. To επεισόδιο είναι σκηνοθετημένο από τον συν-ιδρυτή της φοβερής εταιρείας animation Studio 4°C και πολύ καλό σκηνοθέτη Kōji Morimoto, με τον Otomo να σκηνοθετεί το τρίτο και τελευταίο επεισόδιο.

Ακολουθεί ένα μεγάλο trailer διάρκειας 6 λεπτών του πρώτου μέρους της ταινίας Memories.

Katsuhiro Otomo wins 2015 Angoulême

Ο δημιουργός του Akira κέρδισε το Grand Prix (Μεγάλο βραβείο) στο διασημότερο φεστιβάλ comics του κόσμου για τη συνολική προσφορά του στην 9η τέχνη

Στα τέλη Ιανουαρίου του τρέχοντος έτους έλαβε χώρα το 42o ετήσιο διεθνές φεστιβάλ comics της Angoulême (Angoulême International Comics Festival), το μεγαλύτερο και πλέον περίβλεπτο φεστιβάλ του κόσμου των comics. Με εξέχουσες παρουσίες και εντυπωσιακές εκθέσεις, η Angoulême κάθε χρόνο συγκεντρώνει το ενδιαφέρον των απανταχού κομιξόφιλων, είτε αυτοί είναι απλοί αναγνώστες, είτε εκδότες, είτε δημιουργοί.

Η σημαντικότερη και πλέον αναμενόμενη στιγμή του κάθε φεστιβάλ είναι η απονομή του πολυπόθητου μεγάλου βραβείου (Grand Prix), το οποίο δίνεται σε έναν εν ζωή δημιουργό για τη συνολική προσφορά του στην 9η τέχνη. Και μάλιστα, αυτοί που ψηφίζουν είναι οι ίδιοι οι καλλιτέχνες, κάτι που προσδίδει επιπλέον κύρος στον νικητή.

Φέτος λοιπόν, όπως spoiler-ιασα στον τίτλο (ε, τί να κάνουμε, τίτλος είναι αυτός, δε μπορούμε να αφήνουμε μυστήριο), μεγάλος νικητής από την ψηφοφορία των συμμετεχόντων καλλιτεχνών του φεστιβάλ αναδείχθηκε ο μεγάλος ιάπωνας Katsuhiro Otomo, δημιουργός ενός από τα αδιαμφισβήτητα αριστουργήματα του σύμπαντος των 2 διαστάσεων, του sci-fi cyberpunk έπους Akira.

...

Ο Otomo κέρδισε τον μεγάλο Alan Moore, o οποίος δε νομίζω να στενοχωρήθηκε πολύ μιας και είναι χορτασμένος από βραβεία, και το βέλγο Hermann, δημιουργό των πολύ καλών σειρών Bernard Prince και Jeremiah. Ο ιάπωνας έγινε έτσι μόλις ο πέμπτος μη ευρωπαίος δημιουργός που κερδίζει το βραβείο, κάτι που αποδεικνύει οτι δεν έχουν άδικο όσοι κατηγορούν τους γάλλους για σωβινισμό. Μάλιστα, ήταν η τρίτη συνεχόμενη φορά που έμπαινε στους φιναλίστ για τη μεγάλη διάκριση, οπότε νομίζω οτι δικαίως ήταν και η "φαρμακερή". Πέρυσι νικητής ήταν ο αμερικανός Bill Watterson, δημιουργός της εξαιρετικής σειράς strips Calvin & Hobbes, με τους Otomo και Moore να φτάνουν στην πηγή αλλά να κορακιάζουν.

Και πρόπερσι, το 2013, για να κάνουμε και λίγο κουτσομπολιό, αναφέρω οτι είχε προκληθεί ένας μίνι σάλος όταν με φιναλίστ για το μεγάλο βραβείο τους Alan Moore, Katsuhiro Otomo, Akira Toriyama, Chris Ware και Willem, κέρδισε ... ο τελευταίος ! Και φυσικά, πρώτη ερώτηση όλων ήταν ... Ποιός ?
(ορίστε και το link: williem-wins-grand-prix-at-angouleme-amongst-some-muttering/)

Πέθανε ο Yoshihiro Tatsumi

"Έφυγε" στα 79 του χρόνια ένας θρύλος των manga

O Yoshihiro Tatsumi είναι ένας από τους σημαντικότερους και πιο επιδραστικούς δημιουργούς manga των τελευταίων 60+ χρόνων, ίσως ο δεύτερος πιο σημαντικός μετά τον τεράστιο Osamu Tezuka. Γεννημένος στις 10 Ιουνίου του 1935, ο Tatsumi ξεκίνησε τη σπουδαία καριέρα του στα μέσα της δεκαετίας του '50 και είχε την πρώτη του μεγάλη επιτυχία το 1956 με το Black Blizzard, ένα σφιχτοδεμένο thriller με πρωταγωνιστές δύο δραπέτες.

Αυτό όμως που χάρισε στον Yoshihiro Tatsumi την αθανασία, και μία σίγουρη θέση στο πάνθεον των ιαπωνικών comics ήταν η δημιουργία του είδους gekiga (δραματικές εικόνες σε ελεύθερη μετάφραση), ενός παρακλαδιού των ιαπωνικών comics που, ερχόμενο σε αντίθεση με τα manga, ακολουθούσε μία τελείως διαφορετική κατεύθυνση από τις καθιερωμένες περιπέτειες που στόχευαν σε μικρές ηλικίες, το "ψωμοτύρι" δηλαδή του Osamu Tezuka. Τα gekiga στόχευαν σε ενήλικο κοινό και είχαν αντιστοίχως "ενήλικη" θεματολογία, εμβαθύνοντας στην ψυχολογία των ηρώων και εισάγοντας θέματα όπως το σεξ και η βία, η μοναξιά και η κατάσταση της κοινωνίας στη μετα-πολεμική Ιαπωνία.

Ο Yoshihiro Tatsumi πέθανε το Σάββατο 7 Μαρτίου στο Tokyo, από καρκίνο.

Το κενό που αφήνει πίσω του είναι δυσαναπλήρωτο, όμως η παρακαταθήκη του θα παραμείνει για πάντα ως λαμπρό παράδειγμα καλλιτεχνικής πρωτοπορίας και αφοσίωσης στην 9η τέχνη. Ενδεικτικά θα αναφέρω οτι τα gekiga, τα οποία δημιούργησε και βάφτισε ο Tatsumi προηγήθηκαν κατά μία δεκαετία του κινήματος των αμερικανικών underground comics με μπροστάρη τον Robert Crumb, και κατά πολύ περισσότερο της αντίστοιχης αμερικάνικης στροφής προς πιο ενήλικα θέματα, την οποία σηματοδότησε ο Will Eisner με την εισαγωγή του όρου graphic novel. Επίσης πρωτοποριακή ήταν η επιλογή του να δημιουργεί σύντομες ιστορίες, σε αντίθεση με την παραδοσιακή προτίμηση της βιομηχανίας manga σε μεγάλες συνεχιζόμενες σειρές. Η δουλειά του Tatsumi άνοιξε το δρόμο στα λεγόμενα alternative manga προς το ευρύ κοινό και την αναγνώριση, και γενικότερα έσπρωξε τα ιαπωνικά comics προς μία πιο καλλιτεχνικά ελεύθερη και δημιουργική κατεύθυνση.

Παρά τη μεγάλη ηλικία του, ο Tatsumi παρέμενε ενεργός μέχρι πρίν λίγα χρόνια, όπως μαρτυρεί η πολυβραβευμένη αυτο-βιογραφία του A Drifting Life που εκδόθηκε με τεράστια επιτυχία το 2009, και η συλλογή διδακτικών ιστοριών Fallen Words που ακολούθησε την ίδια χρονιά.

Με απαρχή το 2005, η πολύ καλή καναδική εκδοτική Drawn & Quarterly ξεκίνησε να εκδίδει το έργο του Tatsumi σε ανθολογίες ανά έτος, με επιμελητή τον Adrian Tomine. Το πρώτο βιβλίο ήταν το The Push Man and other stories, συλλέγοντας τη δουλειά του από το 1969. Ακολούθησαν τα Abandon The Old In Tokyo, Good-Bye, A Drifting Life, Black Blizzard και Fallen Words.

Το 2011, πέντε από τις πιο ψυχολογικά φορτισμένες σύντομες ιστορίες του Tatsumi, οι Hell, Just A Man, Beloved Monkey, Occupied και Good-Bye μεταφέρθηκαν σε μία πολύ καλή animated ταινία μεγάλου μήκους με σκηνοθέτη τον Eric Khoo από τη Σιγκαπούρη και τίτλο Tatsumi the movie.

The pixel art of Uno Moralez

Ο ρώσος τρομοκράτης της digital art

Ο Uno Moralez είναι ένας ρώσος καλλιτέχνης (ναι, δεν είναι το κανονικό του όνομα) με ένα πολύ ιδιαίτερο και πρωτοποριακό καλλιτεχνικό στύλ. Χρησιμοποιώντας ως πρώτη ύλη τα ψηφιακά pixels, φτιάχνει εικόνες, κινούμενες και μη, που μοιάζουν σαν να έχουν ξεπηδήσει από video game της δεκαετίας του '80. Η θεματολογία του είναι ένα κράμα horror, μυστικισμού και σουρρεαλισμού, με το ηθελημένα pixel-αρισμένο αποτέλεσμα να έρχεται σε αντίθεση με τα αντικείμενα των έργων του, προσθέτοντας μία απόκοσμη και άκρως γοητευτική αύρα. Κανένας δεν ξέρει ούτε το όνομά του, ούτε πώς ακριβώς δημιουργεί τις εικόνες του, και κατά την ταπεινή μου γνώμη ούτε χρειάζεται και να μάθουμε.

Ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά για το άτομό του, όπως το οτι γεννήθηκε στη δημοκρατία του Bashkortostan στη Ρωσία, είναι 46 ετών και τα τελευταία 10 χρόνια ζεί στη Μόσχα μαζί με τη γυναίκα του και μία γάτα που μοιάζει εντυπωσιακά με άνθρωπο (αυτός τα λέει). Δουλεύει ως freelance καλλιτέχνης στη διαφήμιση και τον κινηματογράφο, και θα ήθελε κάποια στιγμή να ασχοληθεί επαγγελματικά με το video. Ως επιρροές του αναφέρει την τέχνη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και τη δουλειά του αμερικανού σκηνοθέτη David Lynch, όμως αρνείται οποιαδήποτε επιρροή από τον κόσμο των comics. Έχει φτιάξει πάντως μερικά εξαιρετικά σύντομα comics τα οποία θα παρουσιάσω σύντομα σε ξεχωριστή ανάρτηση, μέχρι τότε όμως πάμε να δούμε τις, επίσης εξαιρετικές, κινούμενες και ακίνητες εικονογραφήσεις του.

Κινούμενες εικόνες (animated gif)

Δυστυχώς μπόρεσα να συμπεριλάβω μόνο όσες εικόνες ήταν μικρότερες από 640 pixels σε πλάτος (όσο είναι αυτή η στήλη δηλαδή), επειδή το κινούμενο αρχείο .gif αν υποστεί σμίκρυνση παραμορφώνεται και δε δείχνει σωστά. Για να δείτε όλες τις υπέροχες λούπες του Uno Moralez, πηγαίνετε στο unomoralez.com/loops

Ακίνητες εικόνες

Οι περισσότερες εικόνες δε φαίνονται σωστά λόγω της pixel-οειδούς κατασκευής τους, επειδή κάποιες είναι κροπαρισμένες (κομμένες αριστερά-δεξιά) και άλλες σμικρυμένες για να χωράνε σε αυτή τη στήλη. Μεγεθύνετε για να τις δείτε κανονικά.

Όπως συνηθίζω κάποιες φορές, άφησα για επίλογο μία πολύ ωραία φράση που διάβασα σε μία κριτική για τη δουλειά του Uno Moralez. Λέει λοιπόν "His work reads like an ingenious/twisted amalgam created using the combined DNA of Suehiro Maruo, Nicholas Gurewitch, David Lynch, Andrei Rublev, and the evil videotape from The Ring."

Συνέντευξη του Uno Moralez

Ένα "εγκαταλελειμμένο" animation project του Uno Moralez

Bardín the Superrealist

Ένας... Σουπερρεαλιστικός σκύλος

Ο Francesc Capdevila, πιο γνωστός με το ψευδώνυμο Max, είναι ένας πολύ καλός και ιδιαίτερος ισπανός κομίστας, animator και εικονογράφος, με την ενασχόλησή του με τόσους διαφορετικούς καλλιτεχνικούς τομείς να έχει ως αποτέλεσμα μία σχετικά μικρή προσωπική παραγωγή στο χώρο των comics. Τα πιο γνωστά του έργα είναι το The Extended Dream of Mr. D (1999), το τελευταίο του πόνημα Vapor (2012), και φυσικά το Bardín the Superrealist (2006), στο οποίο θα αναφερθούμε σε αυτή την ανάρτηση.

Ο κόσμος των ονείρων, οι θεωρίες του Freud περί ψυχολογίας και ο υπερρεαλισμός παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο σε όλες τις δουλειές του Max, και ασφαλώς ο πιο αναγνωρίσιμος χαρακτήρας που "έπλασε" ποτέ, ο... σουπερρεαλιστής Bardín, δε θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Ο συμπαθής, καρτουνίστικος ήρωας πρωταγωνιστεί σε μία σειρά από μικρές ιστορίες, δημιουργημένες σε μία περίοδο 10 χρόνων, οι οποίες συλλέγονται σε αυτή την όμορφη συλλογή. Η αγγλική έκδοση είναι της Fantagraphics.

Οι ιστοριούλες που συγκροτούν το βιβλίο ποικίλουν από μονοσέλιδα strips έως μεσαίου μήκους κομιξάκια, και μπορούν να διαβαστούν αυτοτελώς αλλά και ως ένα ενιαίο σύνολο. Η υπόθεση ξεκινάει αρκούντως απότομα και απρόσμενα όταν ο εντελώς συνηθισμένος κεντρικός μας ήρωας Bardín μεταφέρεται σε έναν παράξενο, ερημικό και σουρρεαλιστικό κόσμο. Και για να ακριβολογήσουμε αλλά και να επιβεβαιώσουμε το σουρρεάλ του όλου πράγματος, μεταφέρεται μόνο το πάνω μισό του σώματός του, ακολουθούμενο με μία κάποια καθυστέρηση από το κάτω μισό. Εκεί, ένας μυστήριος τύπος που αυτοαποκαλείται Ανδαλουσιανός Σκύλος (αναφορά στη γνωστή ταινία μικρού μήκους Un Chien Andalou των Luis Buñuel και Salvador Dali) λειτουργεί ως, όχι και πολύ πρόθυμος είναι αλήθεια, ξεναγός του.

Μοιάζοντας περισσότερο με κουστουμαρισμένη μαϊμού παρά με σκύλο και περπατώντας στα τέσσερα, ο Andalusian Dog θα κουβεντιάσει με τον ήρωά μας επί παντός επιστητού, και θα του χαρίσει διαίσθηση και ικανότητες συνδεδεμένες με τον υπερρεαλιστικό κόσμο του. Από ιστορία σε ιστορία και από τον ένα κόσμο στον άλλο και τούμπαλιν, ο Bardín θα πιάσει κάθε λογής φιλοσοφικές - και μη - συζητήσεις με το Σκύλο, με διάφορους φίλους του αλλά και με μία απολαυστικά βλάσφημη αγία τριάδα, η οποία θα εμφανίζεται μπροστά του κάθε φορά με διαφορετική μορφή (συμπεριλαμβανομένου και ενός... τριπλο-μάτη Mickey Mouse). Ο ήρωάς μας θα αναρωτηθεί, θα επιχειρηματολογήσει, θα εξετάσει και θα επανεξετάσει τις απόψεις του για τους ανθρώπους και το θεό, αλλά και την κοσμοθεωρία του γενικότερα.

Και φυσικά, στο τέλος θα καταλήξει σε μερικά πολύ απλά και κατανοητά συμπεράσματα για τη ζωή και τον κόσμο μας (ΖΟΝΚ ! - τί λέμε ρε παιδιά, αφού μιλάμε για υπερρεαλισμό).

Με σαφείς επιρροές από γνωστούς σουρρεαλιστές καλλιτέχνες, και ιδιαίτερα τον Luis Buñuel, και με ένα καρτουνίστικο εικονογραφικό στυλ που θυμίζει άλλοτε Chris Ware και άλλοτε την περίφημη καθαρή γραμμή (ligne claire) του Hergé, του πατέρα του Tintin, ο ταλαντούχος Max ξετυλίγει μπροστά στα μάτια μας ένα πολύχρωμο "χαλί" ονείρων, παραισθήσεων και φροϋδικών αναφορών περί σεξουαλικότητας.

Η "σκιά" του Sigmund Freud γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στα απολαυστικά στριπάκια στα οποία ο Max χρησιμοποιεί τον πασίγνωστο πίνακα του John Henry Fuseli "The Nightmare", βάζοντας την απόκοσμη μαϊμού και το άλογο να κοροϊδεύουν και να βασανίζουν τον κοιμώμενο Bardín. Τα δύο σκανταλιάρικα ζώα του πίνακα, ανάμεσα στα πολλά χουνέρια που κάνουν στον ήρωά μας, εμφυτεύουν στα όνειρά του εικόνες όπου κάνει sex με τη μητέρα του (αααααργκ ! α, ρε Freud), με την αγωνία να ζωγραφίζεται πεντακάθαρα στο πρόσωπο του κακομοίρη που προσπαθεί να ρημαδοκοιμηθεί. Στην τελευταία και μεγαλύτερη όμως ιστορία του βιβλίου, "The Sound and the Fury" (οι 2 κάτω από τις επόμενες 4 εικόνες), ο Bardín θα τα πάρει στο κρανίο, θα ντυθεί ιππότης και θα κατασφάξει ό,τι βρεθεί στο δρόμο του, συμπεριλαμβανομένων και των δύο υπνο-βασανιστών του.

Παρά τα κάπως βαριά φιλοσοφικά θέματα που καταπιάνεται πάντως ο Max, το  Bardín the Superrealist είναι ένα αρκετά ανάλαφρο και διασκεδαστικό ανάγνωσμα που δεν παίρνει τον εαυτό του πολύ στα σοβαρά, ούτε αποζητεί ή επιδέχεται ερμηνεία και εξηγήσεις. Και φυσικά, το καρτουνίστικο, παιχνιδιάρικο εικονογραφικό στυλ βοηθάει αρκετά σε αυτόν τον τομέα.

Για επίλογο άφησα μία όμορφη κριτική που νομίζω οτι περιγράφει πολύ εύστοχα το βιβλίο.

"Wild, illogical, surreal, and utterly charming... sometimes it reads like a mad cross between Peanuts, Jimmy Corrigan, Salvador Dalí, and Winsor McCay's Dream of the Rarebit Fiend, but beautifully executed in Max's underground/ligne claire style."

Υ.Γ:
Απο τη συλλογή απουσιάζει δυστυχώς η 48-σέλιδη ιστορία Bardín baila con las más fea (2000), μία ιστορία για ένα danse macabre όνειρο που βλέπει ο πρωταγωνιστής μας. Το σενάριο είναι του Max και η εικονογράφηση ανήκει στον ίδιο και σε 77 ακόμη καλλιτέχνες από 13 χώρες (!), συμπεριλαμβανομένων πολύ μεγάλων ονομάτων όπως οι Charles Burns, Jessica Abel, Julie Doucet, Peter Kuper, David B., Lewis Trondheim, José Muñoz, Max Anderson, ο καθένας από τους οποίους συνεισέφερε από μία και μοναδική εικόνα (panel).

Κρίμα, αλλά φαντάζομαι οτι θα κυκλοφορήσει κάποια στιγμή και στα αγγλικά.